Azərbaycanın dəri ənənələri: praktik sənətkarlıqdan canlı irsə qədər

Abşeron çöllərindən İsmayıllının yüksək dağlıq ərazilərinə və Qarabağın mədəni mərkəzlərinə qədər olan Azərbaycan mənzərəsi uzun müddətdir ki, sadə və praktik sənətkarlığı formalaşdırıb: dəri emalı. Əsrlər boyu dəri burada sadəcə materialdan daha çox şey olub; o, qoruma, status və yerli bədii dilin kətanıdır. Bu yazıda Azərbaycanın dəri ənənələrinin mənşəyi, onların istehsal etdiyi məhsullar və sənətkarlığın bu gün necə qorunub saxlanıldığı araşdırılır.

Qısa bir tarix: həyat və ticarətin kəsişməsində dəri

Dəri Azərbaycanın kənd və qəsəbələrində gündəlik həyat üçün vacib idi: ayaqqabı, kəmər, yəhər, çanta və məişət qabları düzəltmək üçün istifadə olunurdu. Dağ və pastoral icmalarda dəri emalı heyvandarlıqla sıx bağlı olan zəruri bir bacarıq idi; şəhərlərdə dəri emalı və hazır məhsullar hazırlamaq üçün su mənbələri yaxınlığında ixtisaslaşmış dəri emalı və yəhərçi sexləri yaradılmışdır. Tarixi yerli mərkəzlərdən əldə edilən dəlillər göstərir ki, dəri emalı sexləri axar suyun üzərində yerləşir və yerli dəri emalı və yəhərçiliyin canlı ənənələri mövcuddur.

Ənənəvi əşyalar və regional çeşid

Çarixlər (ənənəvi ayaqqabılar): Tək bir dəridən (və ya daha zərif aşılanmış dəridən) hazırlanmış sadə, davamlı ayaqqabılar, Azərbaycanın kənd yerlərində geniş yayılmışdır. Çarixlər sosial statusu və yerli dəri hazırlama üsullarını əks etdirir.

Yəhərlər və qoşqular: Güclü heyvandarlıq mədəniyyətinə malik bölgələrdə, xüsusən də Qarabağ və Şuşada, dəri emalı inkişaf edərək bəzəkli və yüksək funksional yəhərlər və qoşqular istehsal edirdi. At ləvazimatlarına yerli tələbat yəhərçiliyin bir sənət növünə çevrilməsinə kömək etdi.

Kəmərlər, bıçaq qınları, torbalar və qablar istifadəsindən və zənginliyindən asılı olaraq həm qaba (çiy dəri), həm də incə aşılanmış versiyalarda istehsal olunurdu. Bir çox bölgələrdə dəri məmulatları tikişlərlə, sadə alətlərlə bəzədilirdi və ya Azərbaycan ornamentlərinə xas olan tikmə və tekstil bəzəkləri ilə birləşdirilirdi.

Dəri necə emal edildi və hazırlandı

Ənənəvi dəri emalı yerli dəri hazırlama biliklərini tarixən mövcud olan sadə kimyəvi və mexaniki aşılama üsulları ilə birləşdirirdi. Aşılama yerləri çox vaxt axan suyun yaxınlığında (yuma və emal üçün) yerləşirdi və ticarət regional sənətkarlıq mərkəzlərində digər sənətkarlıqlarla (toxuculuq, metal emalı) yanaşı gedirdi. Praktik, yerli mənbələrdən əldə edilən yanaşma uzunömürlü mallar istehsal edirdi ki, bu da bu əşyaların çoxunun yadigar qalmasının əsas səbəblərindən biri idi.

Sənətkarlıq mərkəzləri: Lahıc, Şuşa və digər yerlər

Lahıc (mis işi ilə məşhurdur) kimi kiçik sənətkarlıq kəndləri də dəri ustalarını dəstəkləyirdi — dağ həyatı davamlı dəri məmulatları tələb edirdi və yerli sənətkarlar bu ehtiyacı ödəyirdilər; kənd ənənəsi ənənəvi sənətkarlıqla maraqlanan qonaqları cəlb etməyə davam edir. Eynilə, Qarabağdakı şəhərlərdə həm yerli, həm də regional bazarlara xidmət göstərmək üçün tarixən dəri emalı və yəhər emalatxanaları inkişaf etdirilmişdir. Bu gün Bakıdakı sənətkarlıq bazarları və regional mədəni turizm marşrutları bu ənənələrin görünən qalmasına kömək edir.

Ənənədən dirçəlişə: müasir yaradıcılar

Müasir Azərbaycan dəri sənətkarları ənənələri müasir dizaynla birləşdirir. Bakıda və ölkə daxilində kiçik studiyalar və istehsalçılar ənənəvi formalara, təbii aşılama üsullarına və yerli bəzəklərə istinad edən əl işi cüzdanlar, kəmərlər və çantalar istehsal edir, eyni zamanda müasir zövqlərə və bazarlara da xidmət göstərirlər. Səyahət və sənətkarlıq jurnalistikası ailə əsaslı şagirdlik və yerli emalatxanaların bacarıqların qorunması üçün necə vacib olduğunu vurğulayıb.

Niyə vacibdir

Azərbaycanda dəri emalı həm maddi sənətkarlıq, həm də mədəni yaddaşdır. O, gündəlik həyat, ticarət yolları və regional kimliklər haqqında hekayələr danışır və bir çox dəri əşyaları utilitar olduğundan, onlar nəsillər boyu adi həyatın birbaşa şahidləridir. Dəri sənətkarlığını qorumaq, dizaynerlər, istehsalçılar və mədəni irs layihələri üçün aktual olaraq qalan bir sıra praktik bacarıqların, material biliklərinin və regional estetikanın qorunması deməkdir.

Sənəti necə təcrübə etmək və dəstəkləmək olar

Sənətkarlıq mərkəzlərinə və kənd emalatxanalarına baş çəkin (Lahıc və regional sənətkarlıq yarmarkaları yaxşı başlanğıcdır).

Ənənəvi metodlardan istifadə edən yerli sənətkarlardan və inkişaf etməkdə olan brendlərdən alın — bu, şagirdlik təcrübələrini dəstəkləyir və texnikaları canlı saxlayır.

Regional fərqlər haqqında məlumat əldə etmək üçün gündəlik dəri əşyalarını (ənənəvi ayaqqabılar, yəhərlər, qablar) nümayiş etdirən sərgilərə və muzey kolleksiyalarına baxın.